فتح الله توحيدلو

سنگ بناي مدرسه دارالفنون در سال 1266 ه. ق مطابق با سال 1231 ه.ش به دستور اميركبير در شمال شرقي ارك سلطنتي گذاشته شد. در روز يكشنبه 25 ربيع الاول سال 1268 قمري مطابق با نهم دي ماه سال 1233 شمسي مدرسه دارالفنون افتتاح شد.
دريغ و درد كه باني فرهنگ جديد ايران، اميركبير، سيزده روز پس از آغاز كار دارالفنون در حمام فين كاشان، به وسيله دژخيمان بي فرهنگ به قتل رسيد، اما نام اميركبير در دارالفنون و با دارالفنون، تاريخ علوم جديد را رقم زد. امير زنده ماند و از دل مدرسه دارالفنون آموزشگاه هاي متوسطه و دانشگاه ها بيرون آمدند. اين مدرسه تا انقلاب مشروطه به منزله خانه دانشي بود كه در آن همه دانش ها را مي آموختند: طب، نقاشي، نظام، فيزيك، شيمي، داروسازي، حقوق، سياست و... در فاصله سال هاي 1310- 1308 شمسي بناي دارالفنون پس از 80 سال به وسيله نيكلاي نيويچ ماركف، مهندس روسي، بازسازي شد. دارالفنون به مدت 126 سال خانه دانش، صنعت، هنر، انديشه، سياست و آگاهي بود.
پس از انقلاب به مركز تربيت معلم تبديل شد، مدتي هم مركز آموزش عالي ضمن خدمت فرهنگيان وزارت آموزش و پرورش بود. در تاريخ 25/4/1367 اين بناي تاريخي به شماره 1748 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيد.در زمان وزارت حسين مظفر، بهره وري از دارالفنون با عنوان گنجينه و مركز اسناد و مدارك وزارت آموزش و پرورش مطرح شد و به دنبال آن شوراي معاونان وزارتخانه، مسئوليت پيگيري را به عهده پژوهشگاه آموزش و پرورش گذاشتند. اكنون دارالفنون با عنوان: گنجينه و مركز اسناد دارالفنون كه زيرمجموعه پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش است در بستري ديگر در دو قسمت الف: فرهنگي، پژوهشي و ب: بازسازي و مرمت فعاليت هاي فرهنگي خود را آغاز كرده است.
الف: فرهنگي و پژوهشي
گنجينه و مركز اسناد دارالفنون، موزه آموزش و پرورش را تشكيل مي دهد و در آن تمامي اسناد و مدارك و كتب مختلف درسي جمع آوري شده مربوط به 154 سال آموزش رسمي كشور نگهداري مي شود تا علاقه مندان و محققاني كه بخواهند تاريخ آموزش و پرورش رسمي ايران را مطالعه كنند در اختيارشان قرار گيرد. به منظور تحقق اين اهداف فعاليت گسترده اي به شرح زير آغاز شده است:
- جمع آوري مدارك و اسناد در خصوص زندگي و اقدامات اميركبير.
- تهيه فهرست مقالات دارالفنون در روزنامه هاي عصر قاجار.
- تاليف و چاپ كتاب آشنايي با دارالفنون كه چاپ اول آن به پايان رسيده و براي چاپ دوم آماده شده است.
- تاليف و چاپ كتاب دارالفنون گفتاري در هويت دارالفنون و جايگاه آن در تاريخ معاصر ايران .
- تاليف كتاب مشاهير دارالفنون كه زندگينامه 200 نفر از فرهيختگان و دانش آموختگان دارالفنون را به ترتيب حروف الفبا دربرمي گيرد كه اميدواريم در زمستان سال جاري چاپ و منتشر شود.
- گردآوري برخي اسناد و مدارك مربوط به تاريخ تعليم و تربيت از استان مركزي كه كار آن هنوز ادامه دارد.
- بازديد دانشجويان، معلمان و علاقه مندان به تاريخ دارالفنون و تعليم و تربيت نوين، از محل دارالفنون در تمام دوره هاي هفته.
- تشكيل جلسات فرهيختگان كه نشست هايي براي دانش آموختگان دارالفنون فراهم مي سازد.
- برگزاري همايش هاي ماهانه به ترتيب ذيل:
- برگزاري جشن يكصد و پنجاه و سومين سالگرد افتتاح دارالفنون و ايراد سخنراني توسط انديشمندان .
- برگزاري دومين همايش در دارالفنون با عنوان: دارالفنون و تجددگرايي.
- برگزاري سومين همايش در دارالفنون با عنوان: دارالفنون و صنعت نشر.
- چهارمين همايش در پايان شهريور 1384 با عنوان: دارالفنون و تجدد ادبي ايران.
- و برگزاري همايش هاي آينده با عناوين ذيل:
- از دارالعلوم تا دارالفنون.
- دارالفنون و معماري نوين ايران.
چون متن سخنراني ها در مجموعه اي چاپ خواهد شد، از سخنرانان محترم خواسته ايم موضوع مورد علاقه شان را پس از بررسي و ويرايش در اختيار اعضاي علمي همايش بگذارند.
- بررسي اسناد و مدارك روزنامه هاي دوره پهلوي اول (رضاشاه)، در دست اقدام است.
- تهيه و تدوين كتاب تاريخ شفاهي دارالفنون كه متشكل از 30 مصاحبه با فرهيختگان و دانش آموختگان در قيد حيات است كه در دست انجام است.
- طرح تحقيق سير تاريخ آموزشگاه هاي دختران در ايران در يكصد سال اخير كه با اهداف ذيل در دست بررسي است:
- جمع آوري اسناد تاريخ آموزشگاه هاي دختران.
- شناسايي مديران و موسسان اين گونه مدارس.
- دستيابي به شيوه مبارزات علاقه مندان به تاسيس آموزشگاه هاي دختران.
- بررسي افكار مخالفان تاسيس اين گونه مدارس
- شناسايي تعداد 50 نفر از علاقه مندان ايجاد اين گونه مدارس (آوردن زندگينامه مختصر)
- معرفي اولين هاي زنان: اولين زني كه ديپلم گرفت، اولين زني كه ليسانس گرفت، اولين زني كه دكتري گرفت، اولين شاعر زن، اولين نويسنده زن، اولين پزشك زن و همين طور... .
- تشكيل كتابخانه وزين در حوزه تاريخ ايران، به خصوص تاريخ معاصر.
اگرچه فعاليت هاي فرهنگي و پژوهشي دارالفنون از اهداف اصلي مركز گنجينه اسناد دارالفنون است، اما از آنجايي كه بناي تاريخي و فرهنگي دارالفنون با عمري 154 ساله بايد به گونه اي مرمت و بازسازي شود كه بتواند هم ما را با فرهنگ معماري و دانش و هنر اين بناي بسيار ارجمند آشنا كند و هم به گونه اي مورد استفاده قرار گيرد كه بتواند زبان گوياي فرهنگ، هنر و انديشه ايرانيان مسلمان و آگاه باشد، بنابراين در قسمت بازسازي و مرمت دقت لازم به عمل آمده است كه فهرست وار به آن اشاره مي شود.نتيجه كار كميته مرمت و راه اندازي گنجينه دارالفنون را مي توان در بازديد از بناي دارالفنون ديد.
بخش هاي پايان يافته كار مرمت :
الف: بازسازي و مرمت شيرواني ها، آمفي تئاتر، تالار سخنراني، سقف كلاس ها
ب: بازسازي نماي داخلي حياط، بندكشي، تعويض سنگ هاي الحاقي
ج: بازسازي ديوارها به شكل اوليه آن پس از بررسي دقيق
د: ترميم كاشي هاي كتيبه ها براي آن كه اشعار درج شده در آن براي بينندگان مفهوم باشد.
و: تعويض پنجره هاي آهني و اقدام به ساخت و نصب پنجره هاي چوبي با توجه به عكس هايي كه از پنجره هاي چوبي در دست است.
ز: آجرفرش كف حياط مركزي مدرسه دارالفنون
ح: مرمت حوض دارالفنون
ط: ساختن ناگيرها براي جلوگيري از رطوبت به پايه، پي هاي بنا و اقداماتي ديگر....
به اين اميد كه بتوانيم بناي دارالفنون را كه مجموعه اي از اعتقاد، هنر، دين و انديشه ايراني، اسلامي است، بستري براي كارهاي فرهنگي قرار دهيم.
* مدير گنجينه و مركز اسناد دارالفنون

 به نقل از روزنامه همشهری ۲۸/۱ ۱۳۸۵